بیشتر بدانید ...
کپی‌رایت

۳۱ مرداد ۱۳۹۸

کپی‌رایت

مقدمه

یکی از انواع مهم مالکیت فکری، آثار ادبی و هنری است که با توجه به سهولت دسترسی افراد به آثار فکری متعلق به دیگران و کپی‌برداری و نشر غیرمجاز، حفاظت از آن‌ها دارای اهمیت بسیار زیادی است. همین عامل، موجب شده است تا حفاظت از آثار فوق، تحت مفهوم کپی‌رایت «Copyright» در دستور کار سیستم‌های مالکیت فکری قرار گیرد. این امر، به‌ویژه در سال‌های جدید و با گسترش روزافزون اینترنت و فضای دیجیتال، اهمیت بیشتری یافته و کپی‌رایت به یک مفهوم رایج در صنعت موسیقی، فیلم و حتی شبکه‌های اجتماعی مانند یوتیوب، بدل شده است.

در مقاله پیش رو، سعی خواهد شد تا کپی‌رایت و مهم‌ترین نکات مرتبط با آن مرور گردیده و برخی از مشابهت‌ها و نقاط تمایز آن با سایر انواع حقوق مالکیت فکری، از جمله پتنت و نشان‌های تجاری، مورد بررسی و تجزیه‌وتحلیل قرار گیرد.

 

کپی‌رایت چیست؟

کپی‌رایت نیز همانند سایر انواع مالکیت فکری، در پی حفاظت از دستاوردهای فکری بشری است. همان‌طور که اختراعات و دستاوردهای فنی، از طریق سیستم پتنت و برند و نام تجاری یک کسب‌وکار، از طریق نشان‌های تجاری تحت حفاظت قرار می‌گیرند، آثار ادبی و هنری شامل نوشته‌ها، موسیقی، نقاشی‌ها و مجسمه‌ها و همچنین برخی نتایج مبتنی بر فناوری، مانند برنامه‌های کامپیوتری و بانک‌های اطلاعاتی الکترونیکی، از طریق حقوق کپی‌رایت محافظت می‌شوند.

باید توجه داشت که کپی‌رایت از آثار حفاظت نموده و نه بیان تصورات و حتی ایده‌ها. پس اگر طرحی کلی را در ذهن تصور می‌کنید، حفاظت از آن ممکن نیست. برای درک بهتر این موضوع، طرحی اولیه از یک داستان اجتماعی در مورد زن و مردی جوان و روابط خانوادگی آن‌ها را در نظر بگیرید. نویسندگان مختلف ممکن است بر اساس این طرح واحد، داستان‌های مختلفی بیان کنند که شاید همچون نمایشنامه «رومئو و ژولیت» شکسپیر، بسیار مشهور شود. این نمایشنامه را می‌توان بیانی خلاقانه از طرح مذکور دانست؛ اما هنوز هم ممکن است نویسندگان دیگری در آینده، داستان‌های جدیدی بر اساس این طرح بنویسند. پس چیزی که می‌تواند تحت حفاظت حقوق کپی‌رایت قرار گیرد، بیان طرح در قالب یک داستان یا نمایشنامه کوتاه است، نه خود طرح اولیه. این مثال را می‌توان برای دیگر آثار هنری و ادبی، اعم از نقاشی‌ها، موسیقی و فیلم نیز در نظر گرفت.

کنوانسیون برن که قدیمی‌ترین توافقنامه بین‌المللی در خصوص حقوق کپی‌رایت به شمار می‌آید، در ماده 2 خود چنین بیان می‌کند: «عبارت آثار ادبی و هنری، شامل هرگونه ابداع و تولید در حوزه ادبی، علمی و هنری است که به صورت کتاب و سخنرانی، آثار نمایشی و موسیقیایی، رقص و سرگرمی، آثار سینمایی، نقاشی، معماری، مجسمه‌سازی، حکاکی و سنگ‌نگاری، آثار عکاسی و هرگونه اثر هنری کاربردی مانند تصاویر و نقشه‌های سه‌بعدی جغرافیایی، توپوگرافی و معماری، عرضه می‌شوند.»

البته باید خاطرنشان ساخت که آثار تحت حفاظت کپی‌رایت، تنها محدود به فهرست مندرج در کنوانسیون برن نیست و عبارت «هرگونه تولیدات ادبی، علمی و هنری»، به خوبی گستره وسیع این آثار را نشان می‌دهد. بررسی قوانین کشورهای مختلف و آرای حقوقی دادگاه‌های ملی، نشان می‌دهد که برخی موارد به ظاهر عجیب، مانند نامه‌های خصوصی، راهنمای طلاق، مدل مو، مقالات امتحانی و حتی نحوه تزئین یک پل با استفاده از گل، تحت حفاظت حقوق کپی‌رایت قرار گرفته‌اند.

جالب اینجاست که سازمان جهانی مالکیت فکری «WIPO»، در تعریف و تبیین مالکیت فکری، آن را به دو دسته اصلی تقسیم نموده که یکی از آن‌ها، حقوق کپی‌رایت است. این امر، بیانگر اهمیت حقوق کپی‌رایت و نقش پررنگ آن در مالکیت فکری است. دسته‌بندی «وایپو» بدین شرح است:

۱-     مالکیت صنعتی، شامل پتنت‌ها، نشان‌ها و علائم تجاری، طراحی‌های صنعتی و نشان‌های جغرافیایی؛

۲-     کپی‌رایت آثار ادبی (مانند رمان، شعر و نمایشنامه)، فیلم، موسیقی، آثار هنری (مانند نقشه‌ها، نقاشی‌ها، عکس‌ها و مجسمه‌ها) و همچنین طراحی‌های معماری.

یک نکته مهم دیگر پیرامون حقوق کپی‌رایت، کارهای مشتق شده یا «Derivative Works» و نحوه حفاظت از آن‌ها است که مطابق با کنوانسیون برن، تحت حفاظت کپی‌رایت قرار دارند. منظور از کارهای مشتق شده، مواردی است که از منابع موجود نشأت گرفته و از این نظر، کمی با آثار ادبی و هنری جدید، متفاوت هستند. از مهم‌ترین آثار مشتق شده تحت حفاظت کپی‌رایت، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

  • ترجمه آثار به زبانی دیگر
  • اقتباس از آثار ادبی مانند ساختن سناریوی فیلم بر مبنای یک رمان
  • تنظیمات موسیقی مانند نسخه ارکستر یک آهنگ که نسخه اولیه برای پیانو نوشته شده است.
  • تألیف آثاری مانند دائره‌المعارف‌ها

 

چه حقوقی توسط کپی‌رایت محافظت می‌شوند؟

اصل اساسی حقوق مالکیت فکری، استفاده انحصاری از آن‌ها است. اما این انحصار به چه معنا است؟ اتومبیلی را در نظر بگیرید که صاحب آن بخواهد از آن استفاده کند. این بدین معنا نیست که وی بی‌پروا و بدون توجه به قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی، به راندن خودرو بپردازد. همین موضوع، در مالکیت فکری نیز وجود دارد. حقوق انحصاری کپی‌رایت، به معنای بهره‌برداری از اثر یا مجوز دادن به دیگران برای بهره‌برداری از آن، ذیل قوانین و مقررات ملی هر کشور است.

در کپی‌رایت، دو نوع حقوق انحصاری وجود دارد: ۱) حقوق اقتصادی «Economic Rights» که بر مبنای آن، مالک می‌تواند از عواید مالی حاصل از استفاده آثار خود توسط دیگران بهره‌مند شود، و ۲) حقوق اخلاقی یا «Moral Rights» که به نویسنده اجازه می‌دهد تا ارتباط شخصی خود و اثرش را حفظ کند. حقوق اخلاقی، بیشتر ناظر بر حق نویسندگی، حق اعتراض به هرگونه تحریف و تغییر شکل اثر و سایر اقدامات ناخوشایندی است که می‌تواند برای شهرت و اعتبار نویسنده یا صاحب اثر، زیان‌آور باشد.

در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که شرایط لازم برای اخذ حقوق کپی‌رایت و بهره‌مند شدن از چتر حفاظتی آن چیست؟ مهم‌ترین شرط، «اصل بودن» اثر ادبی یا هنری است. در قانون کپی‌رایت، «اصالت»، ناظر بر بیان یک اثر و نه صرفاً ایده آن است. بنا به قوانین و مقررات کشورهای مختلف، معنی دقیق این اصل بودن تا حدی متفاوت است؛ اما در حالت کلی، به این اشاره دارد که اثر به صورت کاملاً مستقل خلق شده و هیچ‌گونه کپی از منبعی دیگر صورت نگرفته است. نتیجه دیگر این شرط، تحت حفاظت قرار گرفتن عناصر اصلی و ابداعات جدید اثر است و هر جزء آن‌که از دیگران به عاریت گرفته شده باشد، مشمول کپی‌رایت نخواهد بود.

نکته دیگری که باید به آن اشاره داشت، عدم توجه به عناصر خلاقانه، کیفیت و یا ارزش اثر خلق شده در فرآیند حفاظت از اثر است. به عبارت دیگر، اصل بودن یک کتاب یا یک نقاشی (یک اثر کاملاً مستقل و جدید، بدون هرگونه کپی‌برداری از آثار موجود)، برای اخذ حقوق کپی‌رایت کفایت می‌کند. یک مصداق بسیار خوب برای این مسئله، نقاشی‌ها و طراحی‌های کودکان سه سال به بالا است که از حمایت کامل حقوق کپی‌رایت برخوردار می‌باشد، بدون آن‌که لزوماً شایستگی ادبی یا هنری قابل‌توجهی داشته باشند.

یک تفاوت بسیار مهم کپی‌رایت با دیگر انواع حقوق مالکیت فکری به‌ویژه پتنت و نشان‌های تجاری، عدم نیاز به ثبت جهت برخورداری از حقوق کپی‌رایت است. یک نویسنده به محض آن‌که کتابش را منتشر می‌سازد، از حقوق کپی‌رایت مرتبط با اثرش برخوردار می‌گردد و تنها در صورت هرگونه تعرض به این حقوق و یا ادعای مالکیت فردی دیگر، می‌بایست فرایند حقوقی را پی گرفته و به اثبات اصل بودن اثر خود بپردازد. لازم به ذکر است که صاحبان آثار هنری و ادبی، در صورت تمایل می‌توانند نسبت به ثبت اثر خود اقدام نمایند، اما همان‌گونه که اشاره شد، برخورداری از حقوق کپی‌رایت، منوط به این ثبت نخواهد بود.

 

حقوق مرتبط چیست؟

علاوه بر حقوق کپی‌رایت، حقوق دیگری نیز وجود دارند که از جهاتی با کپی‌رایت مشابهت دارند. هدف این حقوق که اصطلاحاً حقوق مرتبط یا «Related Rights» نامیده می‌شوند، حمایت از منافع اشخاص و نهادهایی است که در عرضه آثار ادبی و هنری به عموم مردم نقش دارند. برای مثال، یک تصنیف موسیقی را در نظر بگیرید. علاوه بر حقوق کپی‌رایت مرتبط با آهنگساز و خالق ترانه، شرکت منتشرکننده این تصنیف نیز، از حقوق خاصی بهره‌مند می‌گردد که در زمره حقوق مرتبط قرار دارد. حتی خواننده یا نوازنده اثر که یک اثر موسیقیایی را به گوش مردم می‌رسانند، جزئی از حقوق مرتبط محسوب می‌شود.

دقت شود که حقوق مرتبط، دقیقاً با کپی‌رایت یکسان نیست، اما ارتباط نزدیکی بین آن‌ها وجود دارد. حقوق کپی‌رایت به چند دسته کلی تعلق می‌گیرد. اولین آن‌ها، اجراکنندگان اثر، اعم از خوانندگان، بازیگران، نوازندگان و ... می‌باشند که اجرای اثر هنری برای ارائه آن به عموم را بر عهده دارند. دومین گروه، ضبط صدا و به‌طور کلی محتوای هنری در قالب «سی دی» و به شکل مدرن‌تر آن، رسانه‌های دیجیتال است. سومین گروه نیز، پخش‌کنندگانی هستند که پخش آثار را نه صرفاً بر مبنای محتوای آن‌ها، بلکه با استفاده از خلاقیت خود به پیش می‌برند. آن‌ها توانایی پخش گسترده مثلاً یک موسیقی خاص و یا یک فیلم را دارند و می‌بایست از نوعی محافظت در قبال سوءاستفاده‌های دیگران و انتفاع از این توانایی بهره‌مند شوند.

 

کپی‌رایت در بستر تاریخ

حقوق مالکیت فکری، به‌ویژه در حوزه کپی‌رایت، به معنای مدرن و امروزی آن، سابقه چندان طولانی نداشته و شاید بتوان عمر واقعی آن را به دو قرن اخیر نسبت داد. بنا بر اسناد و مدارک موجود، در کشور فرانسه، بین سال‌های ۱۶۶۵ تا ۱۹۱۵ میلادی و در زمان امپراتوری لویی چهاردهم، از طرف اداره سلطنتی مجوزهایی برای چاپ کتاب صادر می‌گردید که آن را «Lettre De Chancellerie» می‌نامیدند. این مجوز، امتیازی برای مؤلف در چاپ کتاب ایجاد می‌کرد که با توجه به حمایت حکومتی از آن، نوعی حق مالکیت برای صاحبان اثر فراهم می‌ساخت.

یکی از اولین توافقنامه‌های بین‌المللی در حوزه مالکیت فکری، «Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works» یا به صورت خلاصه «کنوانسیون برن» است که در سال ۱۸۸۶ میلادی (تنها سه سال پس از کنوانسیون پاریس)، برای حمایت از آثار ادبی و هنری، آغاز به‌کار نمود. این توافقنامه، نشان می‌دهد که آثار ادبی و هنری، باید «چگونه» مورد استفاده قرار گیرد، توسط «چه کسانی» استفاده گردد و «شرایط» این کار به چه صورت است. علاوه بر ایجاد یک نظام رفتاری مشابه و یکسان در تمامی کشورهای عضو، کنوانسیون برن، اعضای خود را ملزم می‌کند تا حداقل استانداردهایی مانند حق ترجمه، حق تنظیم و تطبیق آثار هنری و حق پخش آثار را در قوانین کپی‌رایت خود وارد سازند.

طبق این معاهده، کلیه آثار ادبی و هنری، به غیر از آثار عکاسی و کارهای سینمایی، از مدت حمایت حداقل ۵۰ سال پس از مرگ پدیدآورنده اثر برخوردار است که البته کشورهای عضو، این امکان را دارند که این زمان را بنا به قوانین ملی خود، طولانی‌تر نمایند (برای مثال، در آمریکا دوره زمانی حفاظت از آثار ادبی، برابر با ۹۵ سال است). در خصوص آثار هنری کاربردی و عکاسی، مدت حمایت برابر با ۲۵ سال از زمان آفرینش اثر و برای آثار سینمایی، برابر با ۵۰ سال است که از زمان به نمایش درآمدن اثر آغاز می‌گردد.

آیا این مطلب برای شما مفید بوده است؟ بلی خیر