۰۴ خرداد ۱۳۹۴

مالکیت فکری و اهمیت آن

۱-مقدمه
در سه دهه اول پس از انقلاب، افزایش تعداد دانشگاه‌ها و رشد کمی دانشجویان، بازسازی صنایع داخل و ارتقای وضعیت صنعتی در اولویت برنامه توسعه اقتصادی ایران قرار داشت. هم اکنون که ایران در دهه چهارم پس از انقلاب قرار دارد، در کنار توسعه کمی و کیفی صنایع و ارتقای وضعیت دانشگاه‌ها، دولتمردان همت ویژه‌ای را برای توسعه فناوری‌های پیشرفته و اقتصاد دانایی محور گماشته‌اند. نمونه‌های آن در کشور ملموس است که می‌توان به توسعه کمی و کیفی «ستادهای فناوری کشور» مانند ستاد ویژه فناوری نانو، زیست فناوری، هوافضا، سلول‌های بنیادی و میکروالکترونیک اشاره کرد. از سویی دیگر، با تصویب قوانینی مانند «قانون حمایت از شرکت‌ها و مؤسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات» در مجلس شورای اسلامی و تصویب «نقشه جامع علمی و فناوری کشور» در شورای عالی انقلاب فرهنگی و دیگر اسناد بالادستی در نظام پژوهش کشور، الزامات قانونی برای حرکت در این مسیر و توسعهٔ دانش و فناوری‌های بر‌تر و پیشرفته ایجاد گردید. 
یکی از زیرساخت‌های که می‌تواند ضامن موفقیت اقتصادی و فناوری پژوهشگران و شرکت‌های دانش بنیان در عصر دانایی‌محوری باشد، توجه به «حقوق مالکیت فکری» است. پژوهشگران و شرکت‌ها با بهره‌گیری از نظام حقوقی مالکیت فکری، قادر خواهند بود تا چ‌تر حقوقی کارآمدی برای فرایند خلق ایده تا صادرات فناوری و تجاری سازی خودشان فراهم آورند. با توجه به اینکه غالب داشته‌های پژوهشگران و شرکت‌های دانش بنیان از جنس دارایی‌های فکری است لذا «مدیریت و حفاظت حقوقی از دارایی‌های فکری» امری اجتناب ناپذیر خواهد بود. از سوی دیگر، برای وارد شدن به عرصه اقتصاد جهانی باید با ادبیات خاص دنیای تجارت که یکی از مباحث کلیدی آن «Intellectual Property Law» یا‌‌ همان حقوق مالکیت فکری است، آشنا شد. بطور خلاصه و در یک جمله می‌توان بیان داشت که: «ندانستن مباحث حقوق مالکیت فکری برای پژوهشگران و شرکت‌های دانش بنیان یک تهدید جدی و دانستن آن‌ها به عنوان یک فرصت بزرگ خواهد بود». 
البته موضوع مالکیت فکری بحث نوینی نیست. بلکه با پیدایش انسان، مالکیت فکری نیز بوجود آمده است. چرا که فکر، قدرت لاینفکی بوده که انسان هیچ وقت ازآن خالی نبوده وهمیشه به منظور رفع نیازهای خود از آن بهره می‌گرفته است. بهرحال امروزه با توجه به گسترش ارتباطات در سطوح ملی، منطقه‌ای و بین المللی بویژه از طریق شبکه جهانی اینترنت و قابلیت دسترسی سریع و آسان به تمامی اطلاعات و امکان سوء استفاده برخی افراد از آثار و دستاوردهای دیگران، بر اهمیت حفظ این نوع مالکیت و اعتبار آن افزوده شده است. بعضی از سازمانهای بین المللی، بخصوص سازمان جهانی مالکیت فکری یا مختصرا وایپو (WIPO) به منظور تبیین و گسترش مالکیت فکری در بین جوامع مختلف و نیز در محیط الکترونیکی، تحقیقات و بررسی‌هایی انجام داده‌اند تا بهتر و دقیق‌تر ابعاد و ویژگی‌های آن را مشخص و موقعیت آن را مستحکم نماید. 
در این مقاله که با هدف ترویج مقوله مالکیت فکری در میان پژوهشگران و شرکت‌های دانش بنیان و صنایع کشور گردآوری شده است پس از تعریف «حقوق مالکیت فکری» و بیان تاریخچه آن، به توصیف و تبیین اهمیت حقوق مالکیت فکری پرداخته می‌شود. به امید آنکه پژوهشگران و شرکت‌های دانش بنیان و صنایع کشور با بهره گیری از مطالب روز در زمینه حقوق مالکیت فکری بتوانند تهدیدهای خود را به فرصت‌های پیش رو تبدیل کنند. 

۲- تعریف مالکیت فکری 
با وجود اینکه ارائهٔ یک تعریف دقیق از مالکیت فکری چندان هم ساده نیست بسیاری از مردم تا حدودی با این عبارت و مفهوم آن آشنا هستند، در هنگام خرید یک کتاب و یا هنگام خرید یک دستگاه الکترونیکی این نکته مورد پذیرش قرار گرفته است که نویسندهٔ کتاب یا مخترع دستگاه، مالک اولیه و اصلی ایده و فکر خود هستند. مالکیتی که بر یک شی نیست بلکه در واقع بر فکر و ایده‌ای است که منجر به نوآوری در صنعت یا نگارش یک کتاب و یا رونق یک نام تجاری شده است. همین مالکیت باعث می‌شود به راحتی نتوان یک کتاب را کپی کرد یا محصولاتی با نشان تجاری تقلبی به بازار عرضه نمود. 
علت اینکه عبارت «مالکیت فکری» کمی پیچده به نظر می‌رسد این است که کاربرد کلمات «مالکیت» و «فکری» با استعمال رایج در محاورات روزمره اندکی متفاوت است. برای ساده‌تر شدن مفهوم این عبارت می‌توان هر کدام از این دو کلمه را در معنای خاص خود در این عبارت، بررسی نمود؛ 
 «مالکیت»: منظور مالکیت و تصاحب چیزی است که نمود بیرونی ندارد؛ برای مثال یک نویسنده مالک محتوای کتابی است که نوشته است و یک کارخانه تولید پوشاک برای همیشه مالک علامت و نشانی است که محصولات خود را تحت آن نام عرضه می‌کند. 
 «فکری»: مالکیت فکری عمدتا ناشی از فکر و ایدهٔ شخصی است که آن را ایجاد کرده است، یک اختراع محصول فکر و نبوغ مخترع خود است و یک قطعهٔ موسیقی‌زادهٔ ذهن آهنگ سازی است که آن را برای اولین بار نواخته است. 

در اسناد بین المللی، تنها تعریفی که از حقوق مالکیت فکری در دست می‌باشد، در مادهٔ دوم کنوانسیون تاسیس سازمان جهانی مالکیت فکری است که این حقوق را صرفا این چنین نام می‌برد: 
فعالیت‌های ادبی، هنری و علمی، اجرای برنامه‌های هنری هنرمندان، اختراعات در تمام زمینه‌های ناشی از تلاش انسانی، اکتشافات علمی، طرح‌های صنعتی، علایم تجاری و حمایت در برابر رقابت غیرمنصفانه. 
علاوه بر موارد فوق امروزه، موارد دیگری نیز چون حمایت از گونه‌های گیاهی، طرح‌های ساخت مدارهای یکپارچه، اسرار تجاری و اطلاعات محرمانه و دانش سنتی، منابع ژنتیکی و فرهنگ و ادب عامه وجود دارند که جز موضوع حقوق مالکیت فکری قرار می‌گیرند. حقوق مالکیت فکری به خالق یا مالک یک حق اختراع، علامت تجاری یا مولف یک اثر این امتیاز را می‌دهد که از اثر خویش بهره برده یا در آن زمینه سرمایه گذاری کند. 
بنابراین می‌توان گفت که حقوق مالکیت فکری مجموعه‌ای از قوانین ومقرراتی است که از اثرات ناشی از فکر، خلاقیت و ابتکار بشر حمایت کرده و در این راستا یک سری حقوق مادی محدود به زمان و حقوق معنوی دائمی به پدید آورنده آن اعطاء می‌نماید. 

۳- تاریخچه مالکیت فکری
با وجود ریشه دار بودن موضوع مالکیت فکری، حقوق مالکیت فکری موضوع جدیدی است. در سال ۱۶۹۰ جان لاک در کتاب «دو رساله» خود، مالکیت یک اثر هنری را به مولف آن نسبت داد. اما اولین قوانین در این زمینه با پیشرفت صنعت چاپ و حمایت از مولفان در برابر مساله چاپ غیر مجاز وضع گردید. اولین قانون مربوط به حق مولف در دنیا، «قانون آن» (the statute of Anne) است که در سال۱۷۱۰ میلادی در پارلمان انگلیس وضع گردید این قانون مولف را به عنوان دارنده حق صدور جواز نسخه برداری معرفی می‌کند. 

در فرانسه، لویی شانزدهم در سال ۱۹۷۷ در این زمینه فرمانی را صادر کرد و در آمریکا ابتدا با وضع قانون محلی در سال ۱۷۸۳، حقوق مالکیت فکری بنا نهاده شد و سپس در سال ۱۷۸۹ به صورت یکی از اصول قانون اساسی متجلی شد. اصطلاح مالکیت فکری (Intellectual Pproperty) برای اولین بار در اکتبر ۱۸۴۵ دردادگاه ماساچوست در مورد قضیه ثبت اختراعات Davoll Brown و شرکایش، مورد استفاده قرار گرفت. هر چند که برخی دیگر از نویسندگان معتقدند که اصطلاح مالکیت فکری به قبل ازسال ۱۸۴۵ بر می‌گردد. بطور مثال بر طبق فصل ۱ قانون فرانسه که در سال ۱۷۹۱ تصویب شد تمامی اختراعات جدید از حقوق نویسنده و مخترع بحساب می‌آمد و تمامی حقوق آن اختراع از ۵ تا ۱۵ سال برای وی محفوظ بود. تا قبل از سال۱۹۶۷، اصطلاح مالکیت فکری بصورت غیر رسمی بکار می‌رفت ولی از سال ۱۹۶۷ که سازمان جهانی مالکیت فکری تاسیس شد این سازمان تلاش زیادی را در جهت توسعه این اصطلاح انجام داده است. 

۴- اهمیت حقوق مالکیت فکری
در ماده ۲۷ اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر، حق برخورداری از منافع معنوی و مادی ناشی از هرگونه محصول فعالیت علمی، ادبی یا هنری را در کنار حقوق بشری نظیر حق حیات، حق آزادی بیان و اندیشه به رسمیت می‌شناسد. همین موضوع در پی بردن به اهمیت و جایگاه مقولهٔ حقوق مالکیت فکری کفایت می‌کند چرا که یکی از حقوق اساسی انسان محسوب شده است. 
محصول هوش انسانی، در مقایسه با سایر کالا‌ها و محصولات دارای سه خصیـصه ویژه‌ای اسـت: 
نتیجه مستقیم کار فکری انسان است. 
در اثر مصرف از بین نمی‌رود. 
بـه راحتـی عرضـه شـده و قابلیت تکثیر دارد. 
مشابه با ساختار نظام قانونی که به زندگی فرهنگی و اجتماعی نظم می‌دهد مقررات و قوانین مالکیت نیز می‌تواند حلقه ارتباطی دنیای افکار و اندیشه‌های انسان باشد. بطور مثال بدون وجود این حقوق، انگیزه مولفان و نویسندگان برای خلق اثر از بین خواهد رفت. فرض اساسی در قانون مالکیت فکری این است که اندیشه‌های خلاق انسانی زمانی شکوفا می‌شود که صاحبان حق انحصاری اثر از نظرمالی از کار خود بهره‌مند شوند و نسخه برداری از اثر خود را تحت کنترل داشته باشند. به سبب همین حمایت است که با هربار خرید محصول مورد حمایت مالکیت فکری در واقع بخشی از قیمت آن به عنوان سهم ایده‌پرداز محصول پرداخت می‌شود. بخشی از قیمت یک کتاب متعلق به نویسندهٔ آن است. قسمتی از مبلغ یک گوشی موبایل سهمی است که برای مخترعان فناوری‌های نوین به کار رفته در گوشی موبایل پرداخت می‌شود. قسمتی از قیمت یک نوشابه پولی است که بابت علامت و نشان تجاری آن هزینه می‌شود. بدیهی است که این مسئله به تدریج و به مرور زمان باعث رونق در صنایع گوناگون شده است. تنها کافی است تصور شود به عنوان یک مخترع در مقابل زمان و نبوغی که مصروف گشته، باید پاداش موجهی نیز دریافت شود، مسلما این نکتهٔ تشویقی، نوآور را واخواهد داشت تا به خلق نوآوری‌های بیشتری اقدام بنماید. 
همانطور که در شکل ۱ نمایش داده شده است، حقوق مالکیت فکری، حلقه مکمل چرخه نوآوری به حساب می‌آید. بعد از خلق ایده با ایجاد حقوق مالکیت فکری امکان تجاری سازی آن تسهیل می‌شود.
filereader.php?p1=main_ec6ef230f1828039e
شکل۱- چرخه نوآوری [۱]

بنابراین مالکیت فکری، از جمله مقوله‌هایی است که به جهت اهمیت آن باید حفاظت شود، همانگونه که نیروی انتظامی امنیت را در شهر حاکم می‌سازد، مالکیت فکری هم باید محافظت شود. 

۵- لزوم توجه به مالکیت فکری در تحقیقات و کسب و کار
اهمیت مالکیت فکری زمانی از حمایت‌های حقوق بشری و بین المللی فرا‌تر می‌رود که به تاثیر آن در رونق تجارت به ویژه تجارت بین المللی و تحقیقات و توسعهٔ فناوری به ویژه فناوری‌های نوین پرداخته می‌شود. مطالعهٔ تاثیراتی که حمایت از دارایی‌ها و سرمایه‌های فکری در توسعهٔ علوم و فناوری داشته گویای این مطلب است که یکی از نتایج عمده حمایت از مالکیت فکری، ترغیب دانشمندان و محققان به انجام تحقیقات بیشتر و موثر‌تر است، چرا که در مقابل نبوغ مصروفی پاداش در خور دریافت می‌نمایند. در عرصهٔ تجارت بین المللی ایجاد مزیت و اعتبار نسبت به رقبا به سبب تملک سرمایه‌های فکری از سوی برخی اصحاب بازار موجب افزایش قدرت چانه زنی و افزایش سود می‌گردد، به ترتیبی که امروزه سرمایهٔ شرکت‌های بزرگ نه تنها با دارایی‌های ملموس (Tangible Asset) بلکه با داریی‌های ناملموس (Intangible Asset) و دارایی‌های فکری ایشان نیز محاسبه می‌شود. 

در صحنهٔ تجارت، شرکت‌ها بعد از ثبت اختراع دستاوردهای تحقیقاتی خود، هم می‌توانند خود بطور مستقیم این فناوری‌ها را تبدیل به محصول نموده و به بازار عرضه کنند و یا با فروش امتیاز بهره برداری از اختراع از طریق قراردادهای انتقال فناوری به شرکت‌های دیگر، هزینه‌های تحقیقات را جبران نموده و سود قابل ملاحظه‌ای را به-دست آورند. مالکیت فکری شرکت‌ها در مورد اختراعات، انحصار تولید و فروش و عرضهٔ محصولات را به مدت بیست سال در اختیار شرکت‌ها قرار می‌دهد و در مورد علائم تجاری این انحصار می‌تواند الی ابد باشد. چنین انحصاری است که برتری جایگاه شرکت مالک سرمایهٔ فکری را در بازار تحکیم می‌کند، افزایش قدرت چانه زنی و اعتبار در میان رقبا را برایش به ارمغان می‌آورد و تضمین کنندهٔ بازگشت سرمایه‌های شرکت است، چرا که حتی اگر شرکتی قادر به استفاده از حق انحصاری خود نباشد به سادگی از طریق انتقال فناوری‌اش می‌تواند بازگشت سرمایه داشته باشد. در عین حال بی‌توجهی به مالیکت فکری در یک شرکت موجب بهره برداری اشخاص ثالث بدون اجازه شرکت و تولید محصولات مشابه توسط رقبا و به خطر افتادن اعتبار و سود شرکت شود و قدرت چانه زنی شرکت را در بازار تحت تاثیر قرار دهد. 

در تحقیقات توجه و دقت در امر مالکیت فکری از آن جهت است که بی‌توجهی به مالکیت فکری و عدم ثبت نتایج و نوآوری‌های دست یافتهٔ محققان این خطر را برای ایشان دارد که دستآورد‌هایشان مورد سوء استفاده یا حتی سرقت و ثبت به نام دیگران شود و نبوغ، زمان و هزینه‌های مصروف شده به طور کامل از بین برود. به همین جهت است که در اغلب مراکز تحقیقاتی نظیر پارک‌های علم و فناوری و دانشگاه‌ها و مراکز تحقیق و توسعه پرداختن به امر مالکیت فکری از حساسیت بالایی برخوردار است. 


بحث و نتیجه گیری: 
حقوق مالکیت فکری، مفهوم حقوقی نوینی است که از فعالیت‌ها و محصولات فکری در زمینه‌های تجاری، علمی، ادبی و هنری حمایت می‌کند. به عبارت دیگر، حقوق مالکیت فکری مجموعه‌ای از قوانین ومقرراتی است که از اثرات ناشی از فکر، خلاقیت و ابتکار بشر حمایت کرده و در این راستا یک سری حقوق مادی محدود به زمان و حقوق معنوی دائمی به پدید آورنده آن اعطاء می‌نماید. فرض اساسی در قانون مالکیت فکری این است که اندیشه‌های خلاق انسانی زمانی شکوفا می‌شود که صاحبان حق انحصاری اثر از نظرمالی از کار خود بهره‌مند شوند و نسخه برداری از اثر خود را تحت کنترل داشته باشند. بنابراین حقوق مالکیت فکری، حلقة مکمل چرخة نوآوری به حساب می‌آید و سبب شکوفایی اندیشه‌های خلاق انسانی، توسعهٔ تحقیقات، علم و فناوری و تجارت می‌شود.
نـام و نام خانوادگی
پست الکترونیک
نظر شما
کد امنیتی (حروف بزرگ)

پربازدیدترین‌ها

راهکارهای درمانی کرونا از منظر حقوق مالکیت فکری

راهکارهای درمانی کرونا از منظر حقوق مالکیت فکری

احتمالاً شما هم در تب‌وتاب آخرین اخبار و گزارش‌ها پیرامون بیماری کرونا قرار دارید؛ بیماری جدیدی که از شهر ووهان چین آغاز شده و هنوز هم در حال قربانی گرفتن و انتشار در سرتاسر جهان است. در این نوشتار، با توجه به اهمیت کرونا و ضرورت یافتن راهکاری برای مبارزه با آن، از منظر حقوق مالکیت فکری نگاهی به این موضوع خواهیم داشت.

نگاهی به آمار گواهی‌های ثبت اختراع آمریکا در سال ۲۰۱۹

نگاهی به آمار گواهی‌های ثبت اختراع آمریکا در سال ۲۰۱۹

حضور در بازار بسیار جذاب آمریکا، در کنار سیستم مالکیت فکری قوی این کشور که حفاظت‌ از دستاوردهای فناورانه شرکت‌ها را مهیا می‌نماید، این کشور را به یکی از اولویت‌های اصلی شرکت‌های معتبر جهان بدل نموده است. نظر به اهمیت حفاظت از اختراعات و نوآوری‌ها که به عنوان یک استراتژی کلیدی برای موفقیت در رقابت‌ها در نظر گرفته می‌شود، در این گزارش، با تمرکز بر گواهی‌های ثبت اختراع ارائه شده توسط دفتر ثبت اختراعات و علائم تجاری آمریکا در سال ۲۰۱۹ میلادی، به تحلیل و آنالیز روند ثبت اختراع در آمریکا پرداخته و برترین شرکت‌ها و مؤسسات فعال در حوزه ثبت و انتشار پتنت را معرفی می‌نماییم.

نگاهی به دانشگاه‌های نوآور جهان در سال ۲۰۱۹ میلادی

نگاهی به دانشگاه‌های نوآور جهان در سال ۲۰۱۹ میلادی

یکی از ارکان اصلی تولید دانش و توسعه فناوری‌های جدید، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی هستند که در کنار صنایع و سازمان‌های دولتی، مارپیچ سه‌گانه نوآوری را پدید می‌آورند. در این نوشتار، مروری اجمالی بر گزارش جدید رویترز، تحت عنوان «۱۰۰ دانشگاه نوآور جهان در سال ۲۰۱۹» داشته و روند تغییرات فهرست صد دانشگاه برتر را از منظر کشورها و مناطق جغرافیایی مختلف، بررسی می‌کنیم. علاوه بر این، نگاهی کوتاه بر فهرست‌های «۱۰۰ دانشگاه نوآور اروپا» و «۷۵ دانشگاه نوآور آسیا» نیز خواهیم داشت.

ایفای نقش آکادمی کانون پتنت ایران در سال ۱۳۹۸

ایفای نقش آکادمی کانون پتنت ایران در سال ۱۳۹۸

از همان بدو تأسیس کانون پتنت ایران، فعالیت‌های آموزشی و ترویجی، به‌عنوان یکی از رسالت‌های اصلی این نهاد تعریف شده است. این فعالیت‌ها که با هدف افزایش آگاهی عمومی پیرامون مالکیت فکری و مزایای آن صورت می‌گیرد، از سال ۱۳۹۷ و با آغاز به کار آکادمی کانون پتنت ایران، با جدیتی بیشتر و با هدف آموزش مخاطب‌محور در حوزه مالکیت فکری، توسعه یافت. در ادامه نیز، در سال ۱۳۹۸، فعالیت‌ها با قدرتی بیشتر و در چندین محور مختلف دنبال گردید. در این نوشتار، گزارش عملکرد آکادمی کانون پتنت در سال ۱۳۹۸، ارائه شده است.

برند مشهور صنعت عکاسی و پیشگام در نوآوری و اختراع: «Canon»

برند مشهور صنعت عکاسی و پیشگام در نوآوری و اختراع: «Canon»

اگر کمی به دنیای عکاسی علاقه‌مند باشید، حتماً نام برند مشهور «Canon» به گوشتان خورده است. یک نکته جالب پیرامون شرکت کانن، این است که در تمامی هشتاد و چند سالی که از تأسیس آن می‌گذرد، تحقیق و نوآوری برای تولید محصولات و فناوری‌های جدید، هیچ‌گاه فراموش نشده است. در این نوشتار، به عملکرد این شرکت در حوزه ثبت اختراع در آمریکا و اروپا پرداخته و درخواست‌های «PCT» ارائه شده در طی سال‌های مختلف را بررسی می‌کنیم.

میزان استقبال از سرویس‌های «IP» سازمان جهانی مالکیت فکری در سال ۲۰۱۹

میزان استقبال از سرویس‌های «IP» سازمان جهانی مالکیت فکری در سال ۲۰۱۹

سازمان جهانی مالکیت فکری، همه‌ساله اقدام به انتشار گزارشی از عملکرد هر یک از سیستم‌های معاهده همکاری ثبت اختراع (PCT)، سیستم بین‌المللی ثبت علائم تجاری (سیستم مادرید) و سیستم بین‌المللی ثبت طرح‌های صنعتی (سیستم لاهه) می‌کند. گزارش جدید این نهاد که تحت عنوان «WIPO 2019 IP Services» انتشار یافته، به بررسی آخرین تغییر و تحولات حوزه مالکیت فکری و نقش بازیگران مختلف در این حوزه پرداخته است. در نوشتار حاضر، مروری اجمالی بر این گزارش داشته و به بررسی مهم‌ترین روندها و تحولات اکوسیستم نوآوری از منظر وایپو می‌پردازیم.